دکتر لطفعلی بخشی/عضو هیأت علمی دانشکده اقتصاد علامه
مفهوم و کاربرد واقعی یارانه‌ها در نظام های اقتصاد آزاد، کمک به بازتوزیع و مقابله با پیامد‌های منفی عملکرد نظام اقتصادی آن کشورهاست.
در کشور ما دولت‌های پیشین به دلیل دسترسی به درآمد بادآورده نفت، عدم کفایت در دریافت مالیات‌ها، کسب محبوبیت و دلایل دیگر، دست به توزیع منابع نفتی به صورت یارانه‌های پیدا و پنهان زدند.  توزیع درآمد منابع نفتی در کشور به صورت یارانه‌های باز، آغازگر روند جدا شدن دیدگاه اقتصادی در کاربرد منابع کشور بود.
با ارائه قیمت‌های تصنعی از کالاهای اصلی کشور نظیر بنزین، گازوئیل، برق، آب، نان، کود مصنوعی و امثال آن، اقتصاد ما به بیراهه افتاد. قیمت‌های تصنعی، مصرف تصنعی و غیرطبیعی با خود به همراه آورد و به مرور کشور ما را وارد دور باطلی کرد که با افزاِیش حجم یارانه و پائین نگه داشتن مصنوعی قیمت‌ها، شاهد افزایش مصرف غیرطبیعی سالانه کالاهای یارانه‌ای نیز بودیم.

دولت‌ها مرتباً برای جبران افزایش مصرف غیرطبیعی و حفظ سطح قیمت‌های قبلی، ناچار به افزایش مداوم حجم یارانه‌ها شدند. این روند تا انجا ادامه داشته که امروزه حجم یارانه‌های مستقیم و غیرمستقیم و پیدا و پنهان کشور به بیش از 100 هزار میلیارد تومان رسیده و گمان می‌رود برای سال‌های بعد بایستی هرساله حداقل 50 درصد به این رقم افزوده شود.
مقایسه این رقم با بودجه جاری و عمرانی کشور هر کارشناسی را به وحشت می‌اندازد. درد بزرگ آنجاست که اختصاص و توزیع این یارانه سنگین و گسترده، تبدیل به بزرگ‌ترین مصیبت اقتصاد ایران شده است و می‌توان اقتصاد ایران را اقتصاد یارانه‌زده نامید. اثرات زیانبار و نامطلوب این حجم یارانه و توزیع نامطلوب آن در اقتصاد ایران در گفتارها و نوشتارهای زیادی توضیح داده شده و نیازی به تکرار آن نیست.

از آنجا که منابع درآمدی دولت توان تداوم پرداخت چنین ارقام هنگفتی را نداشت، بالاخره دولت از روی اجبار، نه اختیار، مجبور به تغییر این مسیر شد و قانون هدفمند کردن یارانه‌ها، با صرف وقت زیاد در مجلس به تصویب رسید.
با وجود آگاهی همه دست‌اندرکاران و مسئولین به عدم امکان تداوم پرداخت یارانه در سطح فعلی، متأسفانه به نظر می‌رسد در تصویب این قانون بیشتر دیدگاه‌های غیراقتصادی مطمح نظر بوده و به همین دلیل برای اجرای قانون مدت طولانی 5 ساله در نظر گرفته شده است.
نمایندگان شاید از سر دلسوزی و با نیم نگاهی به انتخابات دور بعد حوزه انتخابیه‌شان، تلاش کرده‌اند به‌زعم خود از اثرات نامطلوب این قانون تا حد ممکن بکاهند تا به مردم فشار نیامده و موجب ناراحتی موکلانشان نشوند.
حقیقت آن است که اجرای درست هدفمندسازی یارانه‌ها از آرزوهای دیرینه همه علاقه‌مندان به اعتلای اقتصادی کشور است و امید که با اجرای درست این طرح، بتوان در تخصیص بهینه منابع کشور برای نسل فعلی و نسل‌های آتی گام برداشت و اقتصاد کشور را در جاده افزایش کارایی، بهره‌وری، استفاده درست از منابع، کمک به اقشار ضعیف و تقسیم عادلانه‌تر درآمدها هدایت کرد.

اشکالات اجرای طرح در 5 سال
با توجه به تورم ساختاری در اقتصاد ایران و تورم انتظاری که در اثر افزایش هرساله قیمت‌ها بر مبنای این قانون به وجود می‌آید، گمان نمی‌رود بتوان موفقیت چندانی در اجرای 5 ساله این قانون پیش‌بینی کرد، زیرا با توجه به افزایش قیمت‌ها که هر ساله در اثر مراحل تصحیح آنها ایجاد می‌شود و مارپیچ تورمی ناشی از آن، نیروهای مخالف این امر فرصت خواهند یافت تا زمینه توقف آن را فراهم آورند.
در حقیقت، با توجه به پیامدهای گسترده اجرای طرح که می‌توان گستردگی آن را در سراسر نقاط کشور و بر زندگی تک تک ایرانیان برآورد کرد، لغت جراحی برای هدفمندسازی یارانه‌ها به درستی انتخاب شده است. 
این تغییر رویه و مسیر در اقتصاد، با وجودی که از ضروریات اصلی ساختار اقتصادی ایران است، قطعاً برای گروه‌های وسیعی از مردم برای مدتی، اختلالاتی را به همراه خواهد داشت.

در حال حاضر اجرای طرح برای 5 سال برنامه‌ریزی شده است تا به‌زعم بعضی، اثرات نامطلوب آن بر زندگی مردم به حداقل برسد. معنی دیگر این رویه، تداوم بخشی به مشکلات و اثرات نامطلوب برای 5 سال است که ممکن است در طی این 5 سال به دلیل مشکلات حاصله، اجرای طرح متوقف شود.
به علاوه انتظار می‌رود با تجمیع تورم موجود، تورم انتظاری و تورم ناشی از افزایش قیمت‌ها برای هدفمندسازی یارانه‌ها، تورم بالایی در کشور حکمفرما شود. در این حالت مردم ما باید تورم بالایی را تحمل کنند که حاصلی برای آنان نداشته و تغییراتی چندانی نیز در ساختار توزیع یارانه‌ها اتفاق نخواهد افتاد. در حقیقت می‌توان تصور کرد که تورم حاصله از افزایش قیمت 20 درصدی یا 40 درصدی برای هدفمندسازی یارانه‌ها، با توجه به روند تورم موجود و تورم انتظاری، تفاوت چندانی در نرخ نهایی تورم نخواهد داشت.

راهکارهای جلب حمایت مردمی برای اجرای طرح
افزایش زمان اجرای طرح موجب فشار بیشتر بر مردم و کاهش همراهی آنان و برعکس، کاهش زمان اجرای طرح، موجب افزایش امکان موفقیت طرح خواهد بود. از سوی دیگر اگر قبول داریم که اجرای این طرح موجب تلاطم قیمت‌ها و اختلال در زندگی اکثر مردم خواهد شد، پس باید تلاش شود این دوران دردناک به حداقل کاهش داده شود و همزمان اقدامات تسکینی مانند افزایش حداقل دریافتی و امثال آن نیز صورت گیرد.
در چنین صورتی، مردم با آگاهی به محدود بودن زمان و افزایش یکباره قیمت‌ها، نه افزایش سالانه و دائمی، اتکا به افزایش حداقل دستمزدها، مستمری‌هاو کمک‌های غیرنقدی و امکان تطبیق هزینه‌ها با اصلاح الگوی مصرف، می‌توانند آمادگی بسیاری برای اجرای طرح و تحمل پیامدهای آن داشته باشند.

در حقیقت امکان قانع کردن مردم برای استقامت، همراهی و همکاری با دولت برای موفقیت در اجرای طرح در کوتاه مدت، بسیار عملی‌تر است. اگر برای مردم توضیح داده شود که با صبر و تحمل مثلاً 6 ماه تورم بالا، دستاورد‌های بزرگ هدفمندسازی یارانه‌ها را به دست خواهند آورد، بیشتر می‌توان روی حمایت آنان حساب کرد.
از سوی دیگر، اگر بتوان دوران رنج مردم و اختلال را کاهش داد، شانس موفقیت طرح بسیار افزون‌تر خواهد شد؛ بنابراین می‌توان درباره آلترناتیو دیگری برای اجرای طرح اندیشید. آلترناتیوی که با کوتاه کردن زمان اجرای طرح، زمان تحمل تورم بالا و نابسامانی را برای مردم به حداقل ممکن کاهش دهد.
با توجه به این واقعیات، می‌توان برای اجرای طرح در حداقل مدت، مثلاً 6 ماه، برنامه‌ریزی کرد. 

البته برای اجرای طرحی با این ابعاد و گستردگی در زمان کوتاه، می‌توان مزایا و معایبی را برشمرد. در این نوشتار تلاش می‌شود راهکارها و مزایای اجرای طرح در 6 ماه بررسی و مرور شود. در حقیقت واهمه اصلی از اجرای سریع طرح، عکس‌العمل‌های مردم است.
در صورتی که برای مردم همه جوانب اجرای طرح و نتایج حاصله و تأثیر مثبت آن در اقتصاد کل کشور و آینده مردم به درستی تشریح شود و برای مدت محدود نابسامانی، صبر و همراهی آنان خواسته شود، آنگاه می‌توان به همکاری و همراهی آنان امید بست.

مدل کوتاه مدت اجرای طرح
یک مدل فرضی "اعلام یکباره حذف کلیه یارانه‌ها و افزایش قیمت‌ها" برای اجرای طرح پیشنهاد می‌شود. براین اساس می‌توان با توضیحات کافی از طریق رسانه‌ها، دلایل اجرای کوتاه مدت طرح و مزایای آن را توضیح داد. به همین دلیل باید در یک روز معین با یک حرکت و به صورت همزمان اعلام قیمت‌های واقعی و جایگزینی تمام قیمت‌های یارانه‌ای انجام شود.
در این مدل فرضی باید دولت با برنامه دقیقی اقدامات زیر را همزمان در ساعت 24 روز ایکس انجام دهد:
اعلام قیمت‌های جدید که از روز بعد عملی خواهد شد مثلاً بنزین لیتری 500 تومان ، برق کیلوواتی 70 تومان، آب مترمکعبی 70 تومان، گاز مترمکعبی 70 تومان،  حذف تحویل آرد یارانه‌ای و آزادسازی قیمت نان.
مدل دیگر" اعلام همزمان افزایش حداقل دستمزدها، مستمری‌ها و مقرری‌ها" است. برای پرداخت اقلام جبرانی طرح هدفمندسازی یارانه‌ها، بهترین راه آن است که همزمان با اعلام قیمت‌های جدید، مقدار و نحوه این کمک‌ها نیز اعلام شود. برای تعیین افراد هدف ساده‌ترین راه، ملاک قرار دادن حقوق و دستمزد در بخش خصوصی، دولتی، مستمری و مقرری بگیران است.

با توجه به در دسترس بودن اطلاعات خانوارهای آنان، به سهولت می‌توان اقلام کمک‌های نقدی یارانه‌ها را ماهانه با حقوق به آنان پرداخت کرد. اعلام حداقل‌های حقوق، مستمری و مقرری جدید همزمان با اعلام قیمت‌های جدید، این اطمینان را به عموم مردم خواهد داد که ابزار مقابله با افزایش قیمت‌ها را در دست دارند. بنابراین همزمان با افزایش قیمت‌های جدید، مواردی همچون، افزایش حداقل حقوق کارکنان دولت از فردای آن روز، افزایش حداقل حقوق کارکنان بخش خصوصی و شرکت‌های دولتی تحت پوشش سازمان تأمین اجتماعی از فردای آن روز، افزایش حداقل دریافتی مستمری بگیران و بازنشستگان کل کشور از فردای آن روز وافزایش حداقل مقرری بگیران سازمان‌های حمایتی نظیر کمیته امداد و سازمان بهزیستی،  باید اعلام شوند.

اقدامات جانبی لازم
برای موفقیت طرح اقدامات جانبی دیگری نیز نیاز است که باید برای اجرای آن برنامه‌ریزی شود. از جمله این اقدامات می توان به سرمایه‌گذاری وسیع در وسائل نقلیه عمومی، گسترش بیمه‌های درمانی و اجتماعی برای قشرهای آسیب‌پذیر، کاهش هزینه‌های تحصیلی، آزادسازی قیمت‌ها برای افزایش انگیزه فعالیت‌های اقتصادی، ایجاد امکان رقابت برای تولید کالاهای انحصاری دولتی نظیر برق، تجدیدنظر اساسی در نرخ ارز برای ایجاد امکان رقابت‌پذیری صنایع داخلی با واردات، افزایش دریافتی نقدی و غیرنقدی یارانه‌ای در روستاها و شهرهای کوچک نسبت به شهرهای بزرگ و تهران برای ایجاد روند عکس مهاجرت و ادای توضیحات و گزارش مداوم برای مردم از نتایج مثبت اجرای طرح از کلیه رسانه‌ها اشاره کرد.

پیامدهای اعلام طرح
پس از اعلام طرح، صبح روز بعد مردم با وضعیت جدیدی مواجه می‌شوند. شاید بسیاری از تغییر قیمت‌ها خبر نداشته باشند و ممکن است تا چند روز بهم ریختگی در مورد همه امور به چشم بیاید. بین مردم بر سر قیمت‌های جدید بگو مگو ایجاد شود و بسیاری از مردم تکلیف خود را ندانند.
از سوی دیگر، تمام قیمت‌ها تغییر خواهند کرد اما چون دولت اعلام کرده که این امر برای یک بار صورت خواهد گرفت، لزوماً نباید مارپیچ قیمت‌ها و تورم انتظاری نقش قابل توجهی ایفا کنند.
اتفاقی که می‌افتد، آن است که همه تولیدکنندگان برمبنای حداکثر قیمت عوامل تولید و داده‌ها شروع به تنظیم قیمت جدید می‌کنند. به همین دلیل ظرف کمتر از چند ماه جامعه با سطح جدید قیمت‌ها روبه رو می‌شود.

انتظار می‌رود از آنجا که همه افزایش قیمت‌ها و افزایش حقوق‌ها و دریافتی‌ها یکباره اعلام شده و صورت گرفته، قیمت اکثریت کالاها و خدمات طی یک تا سه ماه تطبیق یابند و تقریباً در سطح معینی تثبیت شوند. در واقع افزایش قیمت‌ها چون موجی بزرگ روی همه قیمت‌ها اثر خواهد گذاشت و سپس آرام خواهد گرفت.
اگر شدت موج را در محدوده 4 ماهه اول افزایش قیمت‌ها فرض کنیم، به خوبی روشن است که برخی افراد در جامعه برای تطبیق مخارج و الگوی مصرف خود با دشواری روبه‌رو خواهند شد اما دولت می‌تواند به همه اطمینان دهد که تلاش خواهد کرد یک مرحله تطبیقی را هر چه سریع‌تر عملی سازد به این معنی که برمبنای قیمت‌ها و الگوی مصرف جدید نحوه پرداخت یارانه‌ای نقدی و جنسی و محدوده آنها را روشن سازد و بتواند طی حدود 6 ماه همه افراد نیازمند را زیر پوشش نسبی طرح درآورد.

در این میان گروه‌های وسیعی از مردم می‌توانند با یارانه دریافتی از دولت، تا حدود زیادی موج افزایش قیمت‌ها را تحمل کنند.
به نظر می‌رسد در صورت مدیریت دقیق و پایش دائمی ‌اوضاع، طی 6 ماه از آغاز کار، تلاطم‌ها پایان یافته و اوضاع به حال عادی درآید. مثل هر رخداد اقتصادی دیگر عده‌ای سود و عده‌ای ضرر خواهند کرد. سودبرندگان که می‌توان برای جلوگیری از آن تمهیداتی اندیشید، می‌توانند از جمله مشاغلی همچون پمپ بنزین‌ها که بنزین را به جای مثلاً 100 تومان به قیمت 500 تومان می‌فروشند، نانوایی‌ها که آرد یارانه‌ای دریافت داشته‌اند اما از آن روز نان را قیمت بالاتر خواهند فروخت و سود خوبی تا قبل از خرید آرد جدید خواهند برد.
بقالی‌ها و سوپرمارکت‌ها که بلافاصله قیمت‌ها را به‌روز کرده و پول بیشتری از مشتریان وصول خواهند کرد. رانندگان تاکسی که باکشان را با بنزین مثلاً 100 تومانی پر کرده‌اند و با مشتریانشان از آن روز بنزین را 500 تومان حساب می‌کنند.

اصلاح الگوی مصرف
شوک ناشی از افزایش قیمت‌ها، بلافاصله بر روی مصرف بسیاری از کالاها تأثیر خواهد گذارد. یکی از اهداف و انتظارات اصلی از اجرای طرح هدفمند کردن یارانه‌ها، اصلاح الگوی مصرف در کشور است که به دلیل قیمت‌های یارانه‌ای و غیرواقعی، در سطح نامطلوب و غیر متعارفی است.
با حذف یکباره یارانه‌ها و افزایش قیمت‌های این اقلام و به تبع آن افزایش قیمت کالاها و خدمات در کشور، انتظار می‌رود الگوی مصرف کالاهای یارانه‌ای سریعاً اصلاح شود زیرا با افزایش یکباره قیمت‌ها و شوک ناشی از آن، شاهد صرفه‌جویی و اصلاح الگوی مصرف بسیاری از مردم و کالاها خواهیم بود.

به علاوه با توجه به سطح جدید قیمت‌ها، قطعاً بسیاری از مردم بلافاصله در الگوی مصرف اقلام یارانه‌ای نظیر بنزین، گازوئیل، گاز، برق، آب و نان تغییراتی به وجود خواهند آورد و از سطح مصرف خود خواهند کاست. انگیزه مصرف کمتر دلیل دیگری نیز دارد زیرا در صورت مصرف کمتر از کالاها، یارانه نقدی آن می‌تواند در زمینه‌های دیگر مصرف شود.
اصلاح الگوی مصرف و واقع گرایانه ساختن آن با توجه به سطح قیمت‌های جدید، از آرزوهای دولت و مردم است و موجب می‌شود دیدگاه اقتصادی و واقعگرایانه بر الگوی مصرف جامعه حکمفرما شود که دستاورد بی‌نظیری است.

گروه‌های هدف
خوشبختانه گروه‌های هدف برای دریافت کمک‌های نقدی و غیر نقدی یارانه‌ها، تا حدود زیادی مشخص است و در مورد بسیاری از گروه‌های نیازمند، اطلاعات دقیقی ازافراد نیازمند تحث پوشش نهادهای امدادی مانند کمیته امداد و سازمان بهزیستی و امثال آن و خانواده‌های آنان؛ افراد بازنشسته با حقوق پائین اعم از کشوری، لشگری و تأمین اجتماعی و خانواده‌های آنان؛ کارکنان با حقوق‌های پائین دولت و خانواده‌های آنان و کارکنان با حقوق پائین شرکت‌های دولتی و بخش خصوصی تحت پوشش سازمان تأمین اجتماعی و خانواده‌های آنان وجود دارد.
طبعاً گروه‌هایی از نیازمندان در گروه‌های یاد شده نیستند که می‌توان از آنان خواست با در دست داشتن مدارک به مراکزی مراجعه کنند تا به وضع آنان رسیدگی شود.

جدول افراد نیازمند به دریافت کمک در هدفمندسازی یارانه‌ها 
گروه‌های یادشده و خانواده‌های آنان تقریباً اکثریت نیازمندان به کمک در طرح هدفمندسازی را تشکیل می‌دهند که در مورد آخری، آنان اطلاعات تقریباً کاملی وجود دارد و می‌توان با توجه به برآورد سطح جدید قیمت‌ها، برآورد دقیقی از افزایش حداقل دستمزد و دریافتی و کمک‌های غیرنقدی برای آنان منظور کرد.
 با توجه به امکانات کشور و توان موجود در دستگاه‌های اجرایی و ضرورت و اجبار اجرای طرح، درصورت توضیح کافی و قانع کننده به مردم، محدود بودن زمان تلاطم و فشار، امید به رسیدن به آرامش قیمت‌ها در بلندمدت، همکاری و همراهی مردمی تضمین کننده اجرای موفقیت‌آمیز اجرای طرح خواهد بود.